Mariusz Samp, doktor historii, pisarz i publicysta, autor kilkunastu książek, prowadzi popularny portal „przezwieki”, na którym przybliża meandry polskiej i powszechnej historii. Najnowszą książkę – “Szach mat. Jak umierali władcy Rosji” poświęcił ostatnich chwilom życia rosyjskich władców: od Iwana Groźnego po Stalina.
Książka Mariusza Sampa charakteryzuje się solidną, uporządkowaną i czytelną strukturą, zamkniętą w kilkunastu rozdziałach poświęconych poszczególnym władcom. Każdy z rozdziałów stanowi zamkniętą całość, przy czym całość ta nie jest zreferowanym zbiorem faktów i dat jak z podręcznika szkolnego, lecz daje spójny i pełny obraz wydarzeń osadzonych w kontekście społecznym czy politycznym. Autor krok po kroku prowadzi czytelnika przez meandry historii, analizując przyczyny, okoliczności i skutki śmierci carów i caryc. Wbrew tytułowi książka Sampa nie jest bowiem poświęcona wyłącznie ostatnim chwilom życia władców Rosji. Czytając o pochodzeniu, edukacji, młodości czy stanie zdrowia (w tym chorobach, szkodliwych nawykach i uzależnieniach), możemy lepiej zrozumieć nie tylko samą śmierć, ale i całe panowanie konkretnego władcy. Dowiemy się m.in. dlaczego Iwan Groźny był takim okrutnikiem i co wspólnego z jego śmiercią miała partia szachów, czy w plotkach krążących o carycy Katarzynie było ziarno prawdy, jaką rolę odegrał na kartach rosyjskiej historii Polak Ignacy Hryniewiecki, kiedy Lenin chciał popełnić samobójstwo i po co Stalin w ostatnich dniach życia wskazywał na wiszący na ścianie obraz z jagnięciem karmionym z butelki.
Styl pisarski Sampa jest jednym z najmocniejszych punktów książki. Autor pisze w sposób lekki, przystępny i interesujący, łącząc rzetelność historyczną wspartą obszerną bibliografią z literacką finezją. Fakty przeplatają się z anegdotami, plotki z relacjami źródłowymi, fragmentami listów i pamiętników, a czytelnik zyskuje dzięki temu pełniejszy obraz rosyjskiego społeczeństwa i władzy oraz wzajemnych relacji między tymi sferami. Jako fanka historii medycyny nie mogę nie wspomnieć o obszernych partiach dotyczących relacji na temat stanu zdrowia, opisów chorób czy badań ciał zmarłych władców. Książkę czyta się z przyjemnością, narracja jest wciągająca, a dzięki różnorodnym źródłom historycznym opowieści o spiskach, intrygach, okrucieństwie, truciznach, zamachach i nieszczęśliwych wypadkach przywozą na myśl mroczny i krwawy thriller albo kryminał pełny nieoczekiwanych zwrotów akcji.
„Rządzenie Rosją to profesja podwyższonego ryzyka” – pisze Samp we wstępie do książki. Jego „Szach-mat” to nie tylko barwna i wciągająca od pierwszej do ostatniej strony lekcja historii, ale również przestroga przed tym, jak zmienne bywają koleje władzy. Z przyjemnością polecam lekturę tej książki miłośnikom historii pragnącym poznać nie tylko losy władców Rosji, ale także zrozumieć prawidła i mechanizmy władzy obowiązujące od wieków w kraju Iwana Groźnego, Katarzyny Wielkiej i Stalina.
Recenzja książki: Mariusz Samp, Szach-mat! Jak umierali władcy Rosji, Kraków: HI:STORY 2018, ISBN: 9788381353687, ss. 280.
