Śmiały Elżbiety Cherezińskiej to powieść historyczna, która wyraźnie wykracza poza ramy gatunkowej rekonstrukcji dziejów. Autorka nie tyle opowiada historię Bolesława Śmiałego, ile bada mechanizmy powstawania władzy, mitu i zdrady – zarówno w wymiarze politycznym, jak i symbolicznym. To proza, która traktuje historię nie jako zamknięty zbiór faktów, lecz jako pole narracyjnego konfliktu.
Jednym z największych atutów powieści jest świadoma gra z legendą, co Cherezińska wyjaśnia w posłowiu, do którego lektury ogromnie zachęcam. Interesuje ją napięcie pomiędzy charyzmą a okrucieństwem, odwagą a pychą, polityczną koniecznością a moralnym kosztem decyzji. W tym sensie Śmiały sytuowałby się bliżej prozy Hilary Mantel (na przykład wydana w Polsce kilkanaście lat temu “W komnatach Wolf Hall” została uznana przez The Guardian za najlepszą książkę XXI wieku) niż klasycznych polskich powieści historycznych – bliżej analizy mechanizmów rządzenia niż narodowej mitologii. Obie autorki koncentrują się na procesach decyzyjnych, pokazują władzę jako sieć relacji, nie cechę jednostki i unikają moralizowania. Różnica polega na skali introspekcji: Mantel głębiej penetruje wnętrze bohatera, Cherezińska stoi bardziej z boku, skupiona na skutkach decyzji.
W porównaniu z innymi powieściami Cherezińskiej (“Korona śniegu i krwi”, “Harda”), “Śmiały” jest tekstem bardziej skondensowanym ideowo. Autorka rezygnuje tu z rozbudowanej, epickiej panoramy świata na rzecz intensywnej analizy mechanizmów władzy. Na szczególną uwagę zasługuje konstrukcja narracji, oparta na wielogłosowości i zmiennych punktach widzenia. Dzięki temu świat przedstawiony nie jest jednorodny aksjologicznie; historia nie jest tu opowiadana przez zwycięzców, lecz rozbita na różne interpretacje. To zabieg, który pozwala uniknąć dydaktyzmu i jednoznacznej oceny, a jednocześnie wzmacnia dramatyzm wydarzeń. Język powieści jest dynamiczny, momentami surowy, podporządkowany rytmowi zdarzeń i dialogów. Cherezińska świadomie rezygnuje z archaizacji na rzecz stylu komunikatywnego, co czyni “Śmiałego” tekstem przystępnym, ale nie uproszczonym. Historyczność świata nie wynika tu z stylizowanej frazy, lecz z precyzji realiów i konsekwencji psychologicznych decyzji bohaterów.
Istotnym tropem jest również konflikt sacrum i władzy świeckiej, który w “Śmiałym”, co ważne, nie ma charakteru teologicznego, lecz polityczny. Spór między królem a biskupem zostaje pokazany jako walka o interpretację porządku świata – o to, kto ma prawo definiować normy, winę i karę. W tym kontekście powieść można czytać jako uniwersalną opowieść o granicach władzy absolutnej, a nie wyłącznie jako narrację osadzoną w XI wieku. “Śmiały” lokuje się gdzieś pomiędzy powieścią popularną a wysoką refleksją nad historią. To literatura, która nie rekonstruuje przeszłości, lecz ją testuje – sprawdzając, jak wiele współczesnych mechanizmów władzy można w niej odnaleźć. Cherezińska pokazuje historię jako proces nieustannego negocjowania sensów, w którym legenda powstaje równolegle z upadkiem.
“Śmiały” to powieść ambitna, intelektualnie wymagająca, a zarazem narracyjnie wciągająca. Udowadnia, że literatura historyczna może być jednocześnie popularna i krytyczna, epicka i analityczna – i że przeszłość wciąż pozostaje jednym z najbardziej aktualnych tematów współczesnej prozy.
