Co robi naukowiec mający fakultet z historii, archeologii (właściwie osteoarcheologii) i nauk medycznych, praktykujący chirurg i autor z dorobkiem, gdy w trakcie własnych badań trafia na „dziewiczy” temat, o którym jeszcze nikt nie pisał? Zapełnia niszę i samemu pisze pionierską pracę. Tak postąpił Piers D. Mitchell, gdy odkrył ku swojemu zdumieniu, że nikt nie pisał dotychczas o praktykach medycznych w czasach krucjat.
Monumentalna praca Medycyna podczas krucjat składa się z jedenastu części (wstęp, osiem rozdziałów tematycznych, przekład XIV-wiecznego traktatu frankijskiego poświęconego prawu medycznego oraz podsumowanie). We wstępie autor uzasadnia konieczność swojej publikacji, opisuje sposób budowania wywodu i prezentuje źródła i materiały, na których się opierał. Następujące po nim rozdziały tematyczne poświęcone są konkretnym zagadnieniom w obszarze badań nad medycyną czasów krucjat. Każdy rozdział zorganizowany jest w ten sposób, że następuje wprowadzenie do tematu i jego analiza w oparciu o materiały źródłowe (historyczne, archeologiczne), zazwyczaj w formie analizy przypadków – case studies. W ten sposób autor ułatwia czytelnikowi „wejście” w tematykę zamiast prezentować jedynie suche fakty i zestawiać opinie. Na koniec następuje podsumowanie, w którym Mitchell prezentuje własne wnioski i interpretacje.
Mocną stroną książki – poza pionierską tematyką – są źródła pisane, których Mitchell cytuje niemal dwieście. Do tego dochodzą opracowania – wspaniała, obszerna bibliografia obejmuje ponad pół tysiąca pozycji autorstwa ponad czterystu badaczy. Opracowania, jak i źródła, są różnorodnie dobrane: autor cytuje średniowieczne traktaty medyczne i prawne wraz z komentarzem z epoki, kroniki, relacje czy pamiętniki, nie szczędząc czytelnikowi analizy krytycznej i dyskusji z innymi autorami. Na uwagę zasługują źródła archeologiczne, które można podzielić na trzy grupy: antropologiczne (np. słoje aptekarskie z Akki), medyczne (szczątki ludzkie) i architektoniczne (np. plany zabudowań szpitalnych). Dzięki Mitchellowi czytelnik może prześledzić losy osób z branży medycznej (nie tylko dyplomowanych lekarzy, ale także golibrodów czy aptekarzy), zarówno tych z wyższych warstw, zatrudnionych przez koronowane głowy i możnych – w tym np. niejakiej Hersende, posiadającej tytuł magistra physica, a więc prawdopodobnie mającej wykształcenie uniwersyteckie, świetnie opłacanej nadwornej medyczki króla Ludwika IX, która towarzyszyła mu w trakcie VI krucjaty i trafiła razem z nim do niewoli egipskich mameluków. Autor nie ogranicza się jedynie do osób z kręgu chrześcijańskiego – opisuje także praktykujących w Outremerze medyków muzułmańskich czy żydowskich. Rozprawia się z niesłuszną tezą, zgodnie z którą frankońskie szpitale były znacznie bardziej prymitywne od placówek bizantyjskich czy muzułmańskich, dowodząc, że frankońskie placówki (m.in. potężny, mieszczący nawet dwa tysiące pacjentów szpital św. Jana w Jerozolimie) były w wielu przypadkach nastawione raczej na opiekę i odpoczynek niż specjalistyczne leczenie. Analizując działalność szpitala, Mitchell stwierdza, że przeszedł on ewolucję w stronę fuzji wzorców frankońskich, muzułmańskich i bizantyjskich, aby dostosować się do warunków panujących w regionie i oczekiwań pielgrzymów.
Rozdziały poświęcone urazom (osobny, niezwykle ciekawy rozdział poświęcony został torturom i okaleczeniom) stanowią bogate źródło wiedzy na temat tego, jak wyglądało życie i śmierć w Outremerze w czasach krzyżowców. Mamy tu opis niemal wszelkich możliwych ran bitewnych zadanych całą gamą średniowiecznej broni, wypadków czy interwencji medycznych, których analiza jest tym cenna, że przeprowadza ją doświadczony chirurg. Jednym z najbardziej interesujących jest rozdział poświęcony wymianie wiedzy medycznej między Zachodem i Wschodem. Autor ponownie krytykuje nieprawdziwą teorię, zgodnie z którą zacofana Europa była w porównaniu z oświeconym Wschodem intelektualną pustynią, a chrześcijańscy medycy – w przeciwieństwie do muzułmańskich –– leczyli niemalże przypadkowo, błądząc w gąszczu zabobonów jak przysłowiowe dzieci we mgle. Obaleniu tego mitu służy również zamieszczenie na końcu książki fragmentów Asyzów Jerozolimskich (Assises de Jérusalem w przekładzie prof. Viviana Nuttona), dowodzących wysokich standardów w medycynie zachodniej oraz wyśrubowanych wymogów w zakresie wiedzy teoretycznej i praktycznej, jakich oczekiwano od lekarzy frankońskich. Odrębny rozdział poświęcony jest prawu medycznemu Franków, z którego na przykład można się dowiedzieć, jak wyglądało uzyskanie licencji czy też jaka kara groziła za zaniedbanie. Czytelnik może prześledzić, w jaki sposób ewolucja opieki szpitalnej i doświadczenia wyniesione z pobytu w krajach Lewantu oraz udziału w kampaniach bitewnych spowodowały gwałtowny rozwój medycyny zachodniej.
Czy książka Mitchella będzie przyjemną lekturą dla czytelnika bez przygotowania medycznego lub archeologicznego? Jest napisana językiem na tyle zrozumiałym, że nie wymaga studiów akademickich w wymienionych dziedzinach, aby móc do niej z przyjemnością przystąpić (i przebrnąć przez najbardziej hermetyczne treści). Autor ma dobre pióro i potrafi zainteresować nawet wąską dziedziną badań akademickich, prezentując swoje analizy w dużej mierze w formie opowieści o czasach i ludziach. Fascynujące rozdziały poświęcone analizom urazów bitewnych i ich leczeniu (autor jest chirurgiem urazowym) pozwalają cofnąć się w czasie do epoki, w której ujście z życiem spod piły i skalpela partacza wymagało równie wiele szczęścia, co uniknięcie śmierci z rąk wroga w bitwie, a za trafienie w ręce sprawnego, doświadczonego i cechującego się otwartym umysłem medyka dziękowano Bogu na kolanach. Należy jednak zaznaczyć, że praca Mitchella, choć niezwykle cenna, nie jest pozbawiona zgrzytów, a najbardziej rzucającym się w oczy jest okazyjne traktowanie relacji i historii kronikarskich jako pewnych źródeł, bez odwołania się do kontekstu czy celowości takiego, a nie innego przedstawiania historii. Czasem się to autorowi udaje, jak np. w przypadku przejaskrawionych opowieści o masakrach (zarówno ze źródeł chrześcijańskich, jak i muzułmańskich), ale nie zawsze. Przykładowo przytacza on relację Guiberta z Nogent o tym, jak król Edessy Baldwin I odniósł ranę kłutą w okolicy nerek, na widok której medyk postanowił ranę drenować zamiast zasklepić ją. Aby dowieść swojej racji, medyk zaproponował zranienie saraceńskiego więźnia, zabicie go, a potem pokrojenie w celu omówienia rany króla i sposobu leczenia. Baldwin był zszokowany tą propozycją i miał powiedzieć, że nie zamierza być powodem niczyjej śmierci, nawet poganina i wroga, jeśli miałoby to służyć niepewnej terapii. Co istotne, Guibert, autor tej relacji, nie przytacza jej z pierwszej ręki, bo go tam nie było, a próżno szukać analogicznego opisu u innych autorów z epoki. Historia ta mogła zostać (i zapewne została) sfabrykowana po to, aby dowieść chrześcijańskiego, szlachetnego charakteru króla. Trudno się także zgodzić z Mitchellem, że mamy w niej opis pierwszego przypadku (zamierzonego, nie faktycznego) sekcji zwłok w celu zdobycia medycznego dowodu, a więc 150 lat przed tym, jak w Europie zaczęto nieśmiało przeprowadzać pierwsze autopsje w ośrodkach akademickich. Tutaj jednak medyk proponuje raczej makabryczny eksperyment w celu dowiedzenia swojej tezy.
Pomimo takich zgrzytów, książka jest przykładem pionierskich (powtarzam się, ale to naprawdę istotna cecha), sumiennych i niezwykle obszernych badań nad obszarem wciąż zbyt skąpo zbadanym i opisanym, pełnym wątpliwości i mitów. Synteza wiedzy medycznej, historycznej i archeologicznej daje niezwykle szeroko zakrojony obraz badanego obszaru, pozwala uzupełniać białe punkty, składając się na pierwsze tak wyczerpujące opracowanie poświęcone medycynie w czasach krucjat. Opracowanie, warto ponownie podkreślić, rozprawiające się z fałszywymi przekonaniami i mitami na temat tego, jak wyglądała ówczesna praktyka medyczna. Według mnie jest to niezwykle cenna pozycja w obszarze badań nad historią epoki krzyżowej i średniowiecznej Europy.
Recenzja książki: Piers D. Mitchell, Już nie żyjesz, tłumaczenie: Mateusz Józefowicz, Natalia Rataj, Kraków: Wydawnictwo Astra 2021, ISBN: 9788367276351, ss. 376.
